Η ανυπακοή του Ρόμελ στον Χίτλερ: όταν το «νίκη ή θάνατος» έγινε διαταγή υποχώρησης

Ένα τηλεγράφημα με δύο λέξεις και ένα σκισμένο χαρτί. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Έθνους, ο Χίτλερ είχε στείλει στον στρατάρχη Έρβιν Ρόμελ το μήνυμα «Νίκη ή Θάνατος». Ο Ρόμελ, όπως περιγράφεται, έσκισε το τηλεγράφημα και διέταξε τα στρατεύματά του να υποχωρήσουν.

Η σκηνή συμπυκνώνει μια σύγκρουση που σημάδεψε τη ναζιστική Γερμανία στο τελευταίο διάστημα του πολέμου: από τη μια η πολιτική εντολή για αντίσταση χωρίς όρους, από την άλλη η εικόνα που είχε ο επικεφαλής ενός μετώπου για τις πραγματικές δυνατότητες των μονάδων του. Το δημοσίευμα παρουσιάζει την κίνηση του Ρόμελ ως πράξη ανυπακοής, με συνέπειες που ξεπέρασαν το στενό πεδίο της μάχης.

Δύο διαφορετικές λογικές διοίκησης

Ο Χίτλερ επέμενε σε διαταγές που δεν άφηναν περιθώριο για έδαφος να χαθεί. Ο Ρόμελ, γνωστός από τις εκστρατείες στη Βόρεια Αφρική, είχε την ευθύνη στρατευμάτων που βρίσκονταν αντιμέτωπα με την υλική υπεροχή των αντιπάλων τους. Η οπισθοχώρηση που διέταξε δεν ήταν μια κίνηση τακτικής μόνο· ήταν και άρνηση να εφαρμόσει μια διαταγή που εκείνος έκρινε ότι θα οδηγούσε σε άσκοπη καταστροφή.

Το δημοσίευμα συνδέει αυτή την εξέλιξη με το τέλος του ναζιστικού καθεστώτος. Η σύνδεση δεν είναι τυχαία: όταν ένας από τους πιο γνωστούς στρατάρχες του Γ' Ράιχ αψηφούσε γραπτή εντολή του Χίτλερ, η εικόνα του αήττητου και της απόλυτης υπακοής άρχιζε να ρηγματώνεται, μαζί με το ίδιο το μέτωπο.

Τι μένει από εκείνη την απόφαση

Η ιστορική συζήτηση για τον Ρόμελ παραμένει δύσκολη. Η στρατιωτική του ικανότητα αναγνωρίζεται ευρέως, όπως και η απόστασή του από ορισμένες από τις πιο εγκληματικές πτυχές του καθεστώτος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απαλλάσσεται από την ευθύνη της υπηρέτησης του ναζιστικού κράτους. Η ρήξη με τον Χίτλερ στο ζήτημα της υποχώρησης εντάσσεται σε αυτή την αντιφατική εικόνα.

Για τους μελετητές, η αξία της περίπτωσης βρίσκεται στη σχέση ανάμεσα στην εντολή και στην κρίση όσων βρίσκονται στο πεδίο. Όταν η πολιτική ηγεσία ζητά θυσία χωρίς αντίκρισμα και ο επιτόπιος διοικητής επιλέγει να περισώσει τις δυνάμεις του, το αποτέλεσμα δεν κρίνεται μόνο στρατιωτικά. Κρίνεται και πολιτικά, γιατί δείχνει τα όρια της πειθαρχίας ενός συστήματος που στηρίχθηκε στην υπακοή.

Το επεισόδιο που περιγράφει το δημοσίευμα παραμένει, με δυο λόγια, μια στιγμή όπου η διαταγή και η πραγματικότητα συγκρούστηκαν ανοιχτά — και η πραγματικότητα επικράτησε.