Συντάξεις στην Ευρώπη: όταν το κοινωνικό συμβόλαιο αρχίζει να τρίζει

Για δεκαετίες, η συνταξιοδότηση στην Ευρώπη θεωρούνταν αυτονόητη κατάληξη του εργασιακού βίου. Οι ασφαλισμένοι κατέβαλλαν μεγάλο μέρος των αποδοχών τους στο κράτος και περίμεναν σε αντάλλαγμα σύνταξη σε σχετικά μικρή ηλικία, με ποσά συνδεδεμένα με τον μισθό τους. Το οικοδόμημα αυτό δοκιμάζεται πλέον σοβαρά από τη γήρανση του πληθυσμού και την επιδείνωση των δημοσιονομικών μεγεθών.

Πώς χρηματοδοτούνται οι σημερινές συντάξεις

Το κυρίαρχο μοντέλο στην ήπειρο είναι το διανεμητικό: ό,τι πληρώνουν οι ενεργοί εργαζόμενοι πηγαίνει απευθείας στους σημερινούς συνταξιούχους, χωρίς ενδιάμεσο επενδυτικό κεφάλαιο. Το κόστος είναι υψηλό. Στη Γαλλία οι εισφορές αντιστοιχούν στο 27% των ακαθάριστων αποδοχών και στην Ιταλία στο 33%. Σε Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία, που στηρίζονται σχεδόν αποκλειστικά σε αυτό το σύστημα, το ποσοστό αναπλήρωσης φτάνει μεταξύ 74% και 82% του προηγούμενου μισθού.

Η εικόνα διαφέρει αισθητά από εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου η κρατική κοινωνική ασφάλιση αποτελεί μόνο τη βάση και οι εργαζόμενοι συμπληρώνουν το εισόδημά τους με ιδιωτικά προγράμματα. Στις ΗΠΑ, κεφάλαια άνω των 35 τρισεκατομμυρίων δολαρίων είναι τοποθετημένα σε μετοχές και ομόλογα για τον σκοπό αυτό.

Οι περικοπές της περιόδου 2010-2015

Όταν το κόστος δανεισμού εκτοξεύθηκε στη διάρκεια της κρίσης χρέους της ευρωζώνης, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία και Πορτογαλία αναγκάστηκαν να προχωρήσουν σε επώδυνες προσαρμογές. Το 2011 η Ιταλία ανέβασε το όριο ηλικίας στα 67 έτη και το συνέδεσε θεσμικά με το προσδόκιμο ζωής. Η Ισπανία διεύρυνε τα έτη ασφάλισης που λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της παροχής, ενώ στην Ελλάδα οι συντάξεις μειώθηκαν έως και κατά 40%.

Η Γαλλία κράτησε αποστάσεις από αυτό το κύμα. Το 2023 ο Εμανουέλ Μακρόν προώθησε τη σταδιακή μετατόπιση του ορίου από τα 62 στα 64 έτη, παρακάμπτοντας την κοινοβουλευτική ψηφοφορία με προεδρικό διάταγμα. Ακολούθησαν πολύμηνες κινητοποιήσεις, απεργίες που παρέλυσαν τις συγκοινωνίες και εκτεταμένα επεισόδια με κάδους απορριμμάτων να καίγονται στους δρόμους. Έκτοτε, η μεταρρύθμιση έχει παγώσει.

Το βάρος του χρέους

Την ίδια στιγμή, το δημόσιο χρέος της Γαλλίας έφτασε τα 3,6 τρισεκατομμύρια ευρώ, περίπου 4 τρισεκατομμύρια δολάρια, από 2,2 τρισεκατομμύρια ευρώ το 2017, όταν ο Μακρόν ανέλαβε την προεδρία. Το γαλλικό υπουργείο Οικονομικών δανείζεται πλέον από τις αγορές με επιτόκια δεκαετών ομολόγων αντίστοιχα με εκείνα της Ιταλίας, γεγονός που περιορίζει τα περιθώρια ελιγμών.

Η δημογραφική πίεση επιτείνει το πρόβλημα: η γενιά του baby boom διανύει την όγδοη δεκαετία της ζωής της, ο ενεργός πληθυσμός συρρικνώνεται και οι κυβερνήσεις δεσμεύουν ολοένα μεγαλύτερο τμήμα των εθνικών προϋπολογισμών για συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις. Το ερώτημα που τίθεται πλέον σε όλη την ήπειρο δεν αφορά μόνο τα ποσά, αλλά τη βιωσιμότητα μιας υπόσχεσης που θεωρούνταν αδιαπραγμάτευτη.