Νέο Θεματολόγιο ΕΕ: από τον προστατευόμενο στον ενδυναμωμένο καταναλωτή

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε στις 19 Νοεμβρίου 2025 το νέο Θεματολόγιο για τους καταναλωτές με ορίζοντα το 2030, γνωστό ως «2030 Consumer Agenda». Όπως σημειώνει ο Αριστοτέλης Σταμούλας, διευθυντής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Καταναλωτή Ελλάδας, δεν πρόκειται για απλή επικαιροποίηση του προηγούμενου κειμένου που αντικαθίσταται. Η αλλαγή εντοπίζεται στη φιλοσοφία: η πολιτική μετατοπίζεται από τον καταναλωτή που δέχεται παθητικά προστασία σε έναν καταναλωτή ενεργό, ο οποίος λογίζεται ως παράγοντας ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Η κατανάλωση ως κινητήριος δύναμη

Στο σκεπτικό του νέου σχεδιασμού, οι 450 εκατομμύρια καταναλωτές της Ένωσης και η καταναλωτική δαπάνη, στην οποία περιλαμβάνεται και το διασυνοριακό εμπόριο, θεωρούνται κινητήρια δύναμη της Ενιαίας Αγοράς. Η προστασία του καταναλωτή παύει να αντιμετωπίζεται ως βάρος για τις επιχειρήσεις και προσεγγίζεται ως όρος για οικονομική ανάπτυξη και υγιή ανταγωνισμό.

Εμπορική εγγύηση και νόμιμη ευθύνη

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στροφής είναι ο θεσμός της εμπορικής εγγύησης. Το νέο πλαίσιο τη διακρίνει καθαρότερα από τη νόμιμη ευθύνη του πωλητή για την αποκατάσταση ελλείψεων συμμόρφωσης των αγαθών προς τη σύμβαση πώλησης. Η εγγύηση μπορεί να παρέχεται με τους ειδικότερους όρους που ορίζει κάθε φορά η σχετική δήλωση, ενώ όταν πρόκειται για πρόσθετη κάλυψη επί πληρωμή αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της εμπορικής πολιτικής των προμηθευτών.

Κατά τον κ. Σταμούλα, ο διαχωρισμός είναι διπλά ωφέλιμος. Αφενός θωρακίζει τον καταναλωτή, αφετέρου ενισχύει τον ανταγωνισμό, επειδή ξεχωρίζει το ελάχιστο επίπεδο προστασίας που εξασφαλίζει ο νόμος από την πρόσθετη αξία που προσφέρουν ελεύθερα οι επιχειρήσεις. Έτσι, ο καταναλωτής γνωρίζει ποια δικαιώματα είναι αδιαπραγμάτευτα και δεν χρειάζεται να αγοράσει επιπλέον παροχή για να τα κατοχυρώσει, ενώ η εμπορική εγγύηση γίνεται εργαλείο διαφοροποίησης και μεταφέρει τον ανταγωνισμό στο πεδίο των υπηρεσιών μετά την αγορά.

Επισκευή αντί αντικατάστασης

Η μετατόπιση αυτή εξυπηρετεί και το όραμα της Οδηγίας 2024/1799 για την ενδυνάμωση του δικαιώματος επισκευής (right to repair). Στόχος είναι η ευρύτερη διαθεσιμότητα ανταλλακτικών, η τεχνική υποστήριξη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και η επιμήκυνση του κύκλου ζωής των προϊόντων. Η επισκευή δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως δευτερεύουσα λύση για ένα ελαττωματικό προϊόν, αλλά ως τμήμα μιας ευρύτερης στροφής από τη λογική της αντικατάστασης σε εκείνη της διατήρησης και της ανθεκτικότητας, με προφανή οφέλη για το περιβάλλον και τη μείωση των αποβλήτων.

Ψηφιακές παγίδες και σκοτεινά μοτίβα

Το νέο Θεματολόγιο συνδέει επίσης στενότερα την προστασία του καταναλωτή με την ψηφιακή οικονομία, για την οποία απαιτούνται νέα εργαλεία απέναντι σε πρακτικές που η ισχύουσα νομοθεσία δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα σκοτεινά μοτίβα και ο εθιστικός ψηφιακός σχεδιασμός: παραπλανητικές διαδικτυακές πρακτικές και διεπαφές χρήστη που καλλιεργούν ψυχαναγκαστική ενασχόληση, εις βάρος της οικονομικής, σωματικής και ψυχικής ευημερίας των καταναλωτών.

Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στις κλασικές μορφές εξαπάτησης, όπως οι αναληθείς διαφημίσεις, οι ψευδείς δωρεάν προσφορές και οι συνεχείς ανεπιθύμητες οχλήσεις, τις οποίες η υφιστάμενη νομοθεσία ήδη καλύπτει.